گرگ خاکستری(فرهنگ نامه حیات وحش ایران)
فرهنگ نامه ی حیات وحش ایران کتابی است که توسط انتشارات طلایی به چاپ رسیده است و می توان گفت درباره تمامی گونه های حیات وحش ایران اعم از پستانداران، پرندگان، خزندگان، دوزیستان و ماهیان صحبت کرده است.
این کتاب اولین کتابی است که به شکل کامل و مصور درباره ی حیات وحش ایران چاپ شده است. محققین و نویسندگان نام آشنای محیط زیست کشور بخش های مختلف آن را نگارش کرده اند و عکاسان برجسته ی حیات وحش ایران، تصویرهای آن را تهیه نموده اند. از شناخته شده ترین نویسندگان آن می توان به فاطمه حسینی زوارئی، اصغر مبارکی و باقر نظامی و از عکاسان برجسته ی این کتاب می توان به امیر جعفری، فریبرز حیدری، محمد صادق فرهادی نیا، استاد حسن مقیمی، سید بابک موسوی و علی مهاجران اشاره کرد.
البته با تمام ارزش هایی که این فرهنگ نامه دارد، باید به نکاتی اشاره کرد.
این کتاب اصلا یک کتاب تخصصی نیست و بیشتر برای آشنایی با حیات وحش ایران ایجاد شده است و به هیچ وجه نمی توان در آن به دنبال مطالب دقیق علمی در رابطه با حیات وحش ایران گشت. مولفان می توانستند در بعضی از قسمت ها بیشتر و دقیق تر به نحوه ی زندگی وحوش ایرانی و پراکندگی آنها بپردازند.
برخی از جانورانی که در این کتاب نام آنها در یک بخش کامل برده شده است فاقد تصویر طبیعی هستند و تنها شکل و قیافه ی آنها نقاشی شده است که بهتر بود تصاویر طبیعی جایگزین آنها شود.
اگر در قسمتی هم مفصل تر به شیر ایرانی و ببر مازندران می پرداختند و فقط به ذکر نام آنها بسنده نمی شد مناسب تر بود.
در مطلب فوق بخش گرگ خاکستری این کتاب را ارائه نموده ام که امیدوارم موردپسند واقع شود.
گرگ خاکستری
گرگ خاکستری بزرگ ترین سگ سان ایران است. این حیوان در بیشتر داستان ها و افسانه ها نقش منفی و منفوری دارد. در صورتی که اگر این حیوان نباشد، بسیاری از گونه های دیگر با مشکل مواجه خواهند شد.
نام فارسی: گرگ خاکستری
نام انگلیسی: Gray Wolf
نام علمی: Canis Lupus
خانواده: خانواده ی سگ سانان(Canidae)
جمعیت: نامعلوم
پراکنش: در سه قاره بزرگ اروپا، آمریکا و آسیا پراکنده است. در ایران هم در اکثر مناطق کشور دیده می شود.
زیستگاه: گرگ خاکستری در همه ی زیستگاه های جنگلی، تپه ماهوری، کوهستانی، بیابانی، دشت ها و مرتع ها زندگی می کند.
اندازه: طول بدن گرگ خاکستری 120 تا 160 سانتی متر، طول دمش 40 تا 50 سانتی متر، ارتفاع بدنش 66 تا 100 سانتی متر و وزنش 25 تا 70 کیلوگرم است.
ریخت شناسی: سری پهن، گردنی کلفت، چشمانی مورب، دم قدری افتاده و صاف است و گوش هایش بر خلاف دیگر سگ سانان، نوک تیز نیست. رنگ بدنش از خاکستری تا زرد است. توله گرگ ها بیشتر سیاه رنگ اند و با بالا رفتن سن، رنگ پوست آنها کم رنگ تر می شود.
رژیم غذایی: گرگ خاکستری از علف خواران بزرگی مانند کل و بز، قوچ و میش، آهو، مرال، شوکا، مهره داران کوچک و پرندگان تغذیه می کند.
زادآوری: گرگ ماده در فصل زمستان و اوایل بهار، بچه می زاید.
وضعیت حفاظتی: جمعیت این گونه در اکثر نقاط کشور به شدت کاهش یافته و در برخی مناطق به طور کلی از بین رفته است.
گرگ ایرانی - عکس از حسن مقیمی
زندگی گروهی
گرگ ها جزو خانواده دوست ترین حیوانات هستند که انرژی زیادی برای حفاظت از خانواده و بچه هایشان صرف می کنند. گرگ ها به صورت گروهی زندگی می کنند و هر گروه از 2 تا 25 گرگ تشکیل شده است. ولی به طور معمول، حداکثر 7 قلاده در هر گروه وجود دارند. البته گاهی گروه هایی با بیش از 36 قلاده گرگ نیز مشاهده شده است. هرچه تعداد گرگ های یک گروه بیشتر باشد، نشانه ی آن است که طعمه و غذای فراوانی برای گرگ ها فراهم بوده است. همه ی گرگ ها در گروه زندگی نمی کنند. گرگ های پیری که دیگر قادر به همراهی گروه نیستند، از آن جدا می شوند و به تنهایی زندگی می کنند.
گرگ آلفا
گرگ آلفا، گرگی است که رهبری گله را به عهده دارد. این گرگ قوی ترین و باتجربه ترین نر گروه است. البته ماده ها نیز می توانند در این مقام قرار بگیرند. گرگ ها به صورت ستونی به دنبال هم حرکت می کنند و گرگ آلفا در جلوی ستون و در حالی که موهای بدنش را پوش می دهد و گوش ها و دمش را بالا می گیرد، که نشان دهنده ی رهبر گروه بودن آن است، حرکت می کند. وظیفه ی گرگ آلفا تصمیم گیری درباره سمت و سوی مهاجرت، وقت استراحت یا ادامه ی مهاجرت و زمان حمله برای شکار و ... است. گرگ آلفا بهترین قسمت شکار را می خورد. بقیه ی اعضای گروه هم به نسبت قدرتشان، جایگاه های بعدی را در گروه اشغال می کنند. این رده بندی حتی در میان توله ها هم وجود دارد. برخی دانشمندان می گویند که توله ها حتی از 30 روزگی، با هم مبارزه ای جدی را شروع می کنند تا برتری خود را بر دیگری ثابت کنند. البته بیشتر این جنگ ها به صورت بازی است.
توله گرگ های بازیگوش
در هر گروه، تنها گرگ های نر و ماده رئیس بچه دار می شوند و بقیه ی اعضای گروه در نگهداری از توله ها و شکار دسته جمعی کمک می کنند. هنگامی که اعضای گروه به شکار می روند، یک گرگ در لانه می ماند تا از توله ها مراقبت کند. گرگ ها بعد از آنکه از شکار برگشتند، شکار جویده شده را قی می کنند تا توله ها بتوانند از آن بخورند. توله گرگ ها زیاد شیطنت می کنند و مرتب مشغول چنگ انداختن و گاز گرفتن بزرگ ترها و سایر افراد گروه هستند! بزرگترها تحمل زیادی در برابر شیطنت های آنها نشان می دهند. البته گاهی اوقات هم وقتی شیطنت از حد می گذرد، مادر توله ها پشت گردنشان را می گیرد و آنها را دور می کند و یا حتی ممکن است توله ها با ضربه پنجه یکی از بزرگترها روی زمین پرت شوند. این بازی ها و عکس العمل ها کمک می کند تا آنها رفتارهای یک گرگ را برای شکار و حفاظت از خود و گروه یاد بگیرند.
زبان بدن!
گرگ ها با استفاده از حرکات دست و صورت با هم حرف می زنند. وضعیت های متفاوت گوش ها، دم و لب ها، معانی گوناگونی دارند. اگر گرگ آلفا سر یا پنجه اش را روی شانه ی گرگ های زیردست بگذارد یا پوزه ی آنها را چنگ بزند، نشان می دهد که آن گرگ زیاده روی کرده است و با این کارش می خواهد به آن یادآوری کند که حواسش باشد رئیس کیست! پایین آوردن سر هم نشانه ی اطاعت و فرمانبری و به یک طرف نگه داشتن تنه به معنی تسلط داشتن است.
گوش به جای چشم!
حس بینایی گرگ ها زیاد قوی نیست. ولی حواس شنوایی و بویایی آنها بسیار کارآمد و قابل اتکاست. گرگ ها برای ارتباط با همسایگان خود زوزه می کشند. زوزه کشیدن برای قوی تر کردن پیوند اجتماعی در میان گله، اعلام شروع و خاتمه ی حمله، اخطار دادن و جمع کردن اعضای گله مورد استفاده قرار می گیرد. گرگ ها می توانند زوزه ی گرگ های دیگر را از فاصله ی بیش از 40 کیلومتری بشنوند. آنها می توانند بوی حیوانات دیگر را حتی از فاصله ی 5/2 کیلومتری تشخیص دهند.
گرگ ایرانی - استان همدان - عکس از امیر جعفری
دوست یا دشمن!؟
گرگ ها مانند دیگر حیوانات وحشی، ترجیح می دهند از انسان دور باشند. اما در مناطقی که طعمه های طبیعی به دست انسانها از بین رفته است، به دام های اهلی، اسب و الاغ نیز حمله می کنند. این کار و شجاع و نترس بودنشان موجب شده است انسان ها از آنها خوششان نیاید و سعی کنند به روش های گوناگون، آنها را از بین ببرند. در ایران گرگ ها را با تعقیب به وسیله ی وسایل نقلیه موتوری، شکار، تله گذاری و استفاده از طعمه ی مسموم از بین می برند. به همین سبب، جمعیت گرگ ها بسیار کاهش یافته است.
اجداد سگ های اهلی
گرگ های خاکستری موجوداتی با طول عمر زیادند که می توانند تا 10 سالگی در طبیعت زندگی کنند. اما در اسارت، سن آنها به 16 سال هم می رسد. گرگ ها اجداد سگ های اهلی و از بزرگترین سگ سانان هستند. گرگ های خاکستری می توانند در هر جایی که چیزی برای خوردن وجود داشته باشد، زندگی کنند. در نتیجه، تقریبا در همه ی زیستگاه ها پراکنده اند.
شکارچی ماهر
گرگ خاکستری با داشتن پاهایی بلند، محکم و در عین حال قابل انعطاف، بیشترین سازش را برای شکار سریع از طریق تعقیب و گریز طعمه دارد. آنها می توانند از 100 متر تا بیش از 5 کیلومتر، شکار خود را تعقیب کنند. گرگ ها در هنگام شکار، ابتدا به ران طعمه ی خود حمله می کنند. پس از باز کردن بدن، ابتدا قلب، شش، کبد، کلیه، روده ها و طحال را می خورند و سپس به خوردن ماهیچه های ران می پردازند و استخوان های بزرگ(دنده ها و استخوان های ران) و تکه های پوست را بر جای می گذارند. سپس در مکانی در نزدیکی طعمه ساکن می شوند و تا چند روز، از طریق لاشه خواری و تغذیه از استخوان و پوست لاشه، به زندگی ادامه می دهند.
موجودات خستگی ناپذیر
گرگ ها موجوداتی خستگی ناپذیرند و روزانه برای یافتن غذا می توانند 100 کیلومتر راه بروند. آنها در مسافت های کوتاه با سرعت 64 کیلومتر بر ساعت می دوند. این پستانداران بیشتر از طعمه های بزرگی نظیر گوزن، قوچ، میش، کل و بز تغذیه می کنند؛ ولی در صورت کم بودن جمعیت این طعمه ها در محل زندگی خود، تقریبا از هر حیوانی که در دسترس باشد، تغذیه می کنند. گرگ ها معمولا روزانه بین 5/2 تا 3/6 کیلوگرم گوشت می خورند و پس از خوردن این حجم غذا، می توانند 2 تا 3 روز بدون شکار به زندگی طبیعی ادامه دهند. ولی اگر مدتی طولانی غذا نداشته باشند، به محض پیدا کردن منبع غذایی جدید، می توانند تا 10 کیلوگرم گوشت بخورند.
نقش گرگ در طبیعت
گرگ ها به صورت گروهی شکار می کنند. آنها قبل از حمله، وضعیت گله را بررسی و پیرترین، ضعیف ترین و مریض ترین را انتخاب و سپس حمله می کنند. گرگ ها با این کار، به حفظ سلامت این گله ها کمک می کنند. باقی مانده ی شکار گرگ ها غذای حیواناتی مانند شغال، روباه، انواع کرکس، انواع کلاغ، برخی پرندگان شکاری و ... است که به لاشه خواری عادت دارند.
گرگ ایرانی در کنار شغال - عکس از حسن مقیمی
گرگ در باور کهن
گرگ نماد زمین، پلیدی، بلعیدن، درندگی، ایزد رقص، نابودکننده ی رمه، بی رحمی، نیرنگ و دلیری است. نماد زمستان، وحشت، فقر، قحطی و گرسنگی نیز به شمار رفته است. گرگ ها و کلاغ ها اغلب همنشین ایزدان آغازین مردگان هستند. گرگ در نظر زرتشتیان، جانوری اهریمنی و مورد نفرت است.
گرگ در ادب فارسی
در ادب فارسی، هرجا سخن از آشتی میان گرگ و میش برود، کنایه از برقراری عدل و داد است. ترکیبات «گرگ آشتی» و «گرگ آشنایی» نیز همین مضمون را میرساند. گرگ گاهی کنایه از «متهم بی گناه» است و گوینده معمولا به داستان حضرت یوسف (ع) نظر دارد:
به خون زرق مرا پیرهن بیالودند
وگرنه پاکتر از گرگ یوسفم به گناه(انوری)
در کوی تو معروفم و از روی تو محروم
گرگ دهن آلوده ی یوسف ندریده(سعدی)
ترکیب «گرگ باران دیده» و عبارت درست تر آن «گرگ بالان(دام و تله) دیده» و «گرگ کهن» کنایه از آدم آزموده ی حیله گر و زیرک است:
ترک رخ تو نمی کند با صد طعن
این مردم دیده ، گرگ باران دیده است(مسیح کاشانی)
گرگ در ضرب المثل ها
در بیشتر ضرب المثل های فارسی، گرگ نماد ستم و غارت گری و درندگی است. در بسیاری از موارد نیز تمثیلی از کار و کردار ستمگران است:
- به گرگ گفتند : «چوپان شده ای ؟» گریه کرد. گفتند: «چرا گریه می کنی؟» گفت: «می ترسم دروغ باشد!»
- گرگ، گرگ را نمی خورد.
- گرگ را دوختن آموز که دریدن خوی اوست.
منبع: فرهنگ نامه حیات وحش ایران(مهره داران)
نویسنده: فاطمه حسینی زواریی
متون حیوانات در میراث فرهنگی ایران: حسن سالاری، سیما میری
متون حیوانات در ادبیات ایران: مهدی الماسی، مصطفی رحماندوست
